Itsinda rihuriweho n'abaturutse muri Leta Zunze Ubumwe za Amerika n'u Rwanda risuzuma imizi y'imyumbati mishya mu gihe cyo gusura imirima yabo, nk'igice cy'ingamba zo guteza imbere ubwoko bw'imyumbati burwanya indwara ya Kabole
Nyuma y’imyaka isaga 10 y’ubushakashatsi bwakozwe n’Ikigo cy’Igihugu gishinzwe Iterambere ry’Ubuhinzi n’Ubworozi (RAB) ku bufatanye n’Ikigo cyo muri Leta Zunze Ubumwe za Amerika, Donald Danforth Plant Science Center, hamaze kuboneka ubwoko bushya bw’imyumbati bufite ubushobozi bwo kwihanganira indwara ya Kabore (Cassava Brown Streak Disease).
Iyi ntambwe itanga icyizere ku bahinzi b’imyumbati mu Rwanda, kuko iyi ndwara imaze igihe yangiza imyaka yabo, igateza igihombo mu musaruro ndetse ikabangamira imibereho y’ingo ziyishingikirizaho mu kubona ibiribwa n’amafaranga.
Ibi byagarutsweho ku wa 11 Ugushyingo 2026, ubwo Minisitiri w’Ubuhinzi n’Ubworozi wungirije, Dr Solange Uwituze, hamwe na Perezida wa Donald Danforth Plant Science Center, Giles Oldroyd, basuraga ibikorwa by’ubushakashatsi biri gukorerwa mu murenge wa Nemba, mu Karere ka Bugesera.

Uru ruzinduko rwari rugamije kureba aho ubushakashatsi bugeze, cyane cyane ubwoko bushya bw’imyumbati burimo kugeragezwa hagamijwe guhangana n’indwara zikunze kugabanya umusaruro wayo.
Umuyobozi wa Porogaramu y’Ubushakashatsi ku bihingwa by’imizi n’ibijumba muri RAB, Dr Athanase Nduwumuremyi, ni we wayoboye abashyitsi abasobanurira ibyavuye mu bushakashatsi n’ubwoko bushya bw’imyumbati burimo gutezwa imbere.
Giles Oldroyd yavuze ko ubushakashatsi bwamaze gutanga umusaruro ushimishije mu guhangana n’indwara ya Kabore, ashimangira ko igerageza ryakozwe mu mirima ryagaragaje ko ubwo bwoko bushya bufite ubushobozi bwo kuyihanganira.
Yashimiye abashakashatsi barimo Nigel Taylor na Dr Athanase Nduwumuremyi uruhare bagize muri ibyo bikorwa, anagaragaza ko hakenewe kongera ubushobozi bwo gutubura no gukwirakwiza imbuto z’imyumbati yazamuye kugira ngo zigere ku bahinzi benshi.
Indwara ya Kabore ikomeje guhombya abahinzi
Indwara ya Kabore ni imwe mu ndwara zikomeye zibasiye imyumbati mu karere ka Afurika y’Iburasirazuba. Iterwa na virusi ebyiri zifitanye isano, zikangiza ibijumba by’imyumbati ku buryo bishobora kutongera kuribwa cyangwa kugurishwa.
Mu Rwanda, iyi ndwara ivugwaho kuba yarateje igabanuka ry’umusaruro w’imyumbati rigera kuri 73%.
Ikibazo gikomeye kuri iyi ndwara ni uko ibyangirika bitajya bigaragara ku mababi cyangwa ku bindi bice by’igihingwa biri hejuru y’ubutaka. Ibi bituma umuhinzi ashobora kumara igihe cyose ahinga yita ku myaka ye, ariko igihe cyo gusarura akazasanga imyumbati yarangiritse.

Ku bahinzi bato, igihombo nk’iki gishobora gusenya ishoramari ryose bakoze muri uwo mwaka, kikabagabanyiriza amafaranga binjizaga ndetse kikabangamira kubona ibiribwa bihagije.
Imyumbati ni kimwe mu bihingwa bifite akamaro gakomeye ku ngo nyinshi zo mu Rwanda, kuko ishobora kwihanganira ubushyuhe n’izuba, ikanakura mu butaka budafite ifimbire nyinshi.
Uretse ibijumba byayo, n’amababi yayo aribwa, bityo ikagira uruhare mu mirire y’ingo nyinshi.
Ni yo mpamvu kubona ubwoko bw’imyumbati bwihanganira indwara ya Kabore bifatwa nk’intambwe ikomeye mu kurengera umusaruro, imibereho y’abahinzi no kongera umutekano w’ibiribwa mu gihugu.
Leta ishaka ko ubushakashatsi bugera ku bahinzi
Minisitiri w’Ubuhinzi n’Ubworozi wungirije, Dr Solange Uwituze, yavuze ko ubufatanye hagati y’u Rwanda na Donald Danforth Plant Science Center bufite uruhare rukomeye mu guteza imbere ubuhinzi bushingiye ku bushakashatsi n’ikoranabuhanga.
Yagaragaje ko hari n’ibindi bice byakwagurirwamo ubwo bufatanye birimo ubuhinzi bugezweho, guhererekanya ikoranabuhanga, ubushakashatsi n’udushya, uburezi n’ubumenyi ngiro, ishoramari mu buhinzi ndetse n’ubuhinzi buhangana n’imihindagurikire y’ikirere.
Guverinoma y’u Rwanda kandi yakiriye Donald Danforth Plant Science Center nk’umufatanyabikorwa washinze Rwanda Food Innovation Partnership, gahunda igamije guhuza ubushakashatsi, inzego zigenzura ibiribwa n’abikorera kugira ngo byihutishe udushya mu rwego rw’ibiribwa.

Minisitiri w’Ubuhinzi n’Ubworozi, Dr Telesphore Ndabamenye, yavuze ko u Rwanda rwifuza kuba igihugu kiza ku isonga muri Afurika mu guhanga udushya no guteza imbere uburyo bwo gutunganya no kubona ibiribwa.
Yagize ati: “Icyerekezo cy’u Rwanda ni ukubaka ahazaza h’ibiribwa muri Afurika, tukaba igihugu cya mbere kuri uyu mugabane mu guhanga udushya mu rwego rw’ibiribwa.”
Yongeyeho ko iki cyerekezo u Rwanda rugishyira mu bikorwa ku bushake, binyuze mu bufatanye n’inzego zitandukanye.
Giles Oldroyd na we yavuze ko ubushakashatsi bugira agaciro kanini iyo ibyo abahanga bavumbura bigera ku bahinzi no ku masoko, kuko bituma havuka inganda, imirimo mishya n’iterambere ry’ubukungu.
Hakenewe kongera imbuto kugira ngo zigere ku bahinzi
Nubwo ubushakashatsi bumaze gutera intambwe ishimishije, icyiciro gikurikiyeho ni ukugira ngo ubwoko bushya bw’imyumbati bugere ku bahinzi.
Ibi bisaba kongera ubushobozi bwo gutuburwa kw’imbuto, gukorana n’abazitubura, kuzuza ibisabwa kugira ngo ubwoko bushya bwemererwe guhingwa no gushyiraho uburyo bwizewe bwo kuzikwirakwiza.

Dr Athanase Nduwumuremyi, Umuyobozi wa Gahunda y’Imizi n’Ibihingwa byo mu Butaka (Roots and Tubers Programme) mu Kigo cy’Igihugu gishinzwe guteza imbere Ubuhinzi n’Ubworozi (RAB), ari kumwe n’abahagarariye ikigo cyo muri Leta Zunze Ubumwe za Amerika cyitwa Donald Danforth Plant Science Center, mu gihe basuraga imirima y’imyumbati mu Karere ka Bugesera.
Porogaramu y’u Rwanda y’ubushakashatsi ku ikoranabuhanga mu buhinzi (Rwanda Agricultural Biotechnology Programme) ni imwe mu nzira zitezweho gufasha kugera kuri iyi ntego.
Iyi porogaramu ihuza RAB, Donald Danforth Plant Science Center n’abandi bafatanyabikorwa mpuzamahanga mu guteza imbere ibihingwa by’ingenzi ku biribwa.
Dr Nigel Taylor, uyobora umushinga wa VIRCA muri Donald Danforth Plant Science Center, yavuze ko iyi gahunda itanga amahirwe yo kubona ubwoko bw’imyumbati bujyanye n’ibyo abahinzi bo mu Rwanda bakeneye.
Yavuze ko inkunga itangwa muri iyi porogaramu izafasha kugeza ibihingwa byavuguruwe ku ngo zibarirwa mu bihumbi amagana.
Uretse imyumbati, ubu bushakashatsi bwibanda no ku bindi bihingwa birimo ibigori n’ibirayi, hagamijwe kongera umusaruro no gufasha abahinzi guhangana n’ibibazo bitandukanye bibangamira ubuhinzi.
Ubufatanye bw’u Rwanda n’umujyi wa St Louis bwitezweho byinshi
Ubu bushakashatsi kandi buje bukurikira izindi ntambwe mu mubano w’u Rwanda n’umujyi wa St Louis wo muri Leta ya Missouri muri Amerika.
Ku wa 10 Ugushyingo 2026, Kigali na St Louis byasinyanye amasezerano y’ubufatanye azwi nka Sister City Agreement, agamije guteza imbere imikoranire no guhanahana ubumenyi hagati y’iyi mijyi yombi.

Uruhare rwa Donald Danforth Plant Science Center mu bikorwa byo guteza imbere ubushakashatsi mu buhinzi mu Rwanda ni imwe mu nkingi zishobora gufasha gushyira mu bikorwa ubwo bufatanye, binyuze mu ikoranabuhanga, amahugurwa, ubushakashatsi n’ishoramari.
Umuyobozi Mukuru w’Ikigo cy’u Rwanda gishinzwe Kubungabunga Ubuhinzi (RICA), Dr Momar Dieng, yavuze ko ubufatanye n’iki kigo cy’ubushakashatsi bushobora gufasha impande zombi kungurana ubumenyi no kongera ubushobozi bw’u Rwanda mu bushakashatsi ku bimera.
Giles Oldroyd na we yagaragaje ko ubufatanye butagomba kugarukira ku myumbati gusa, ahubwo bushobora no kwagurirwa ku bindi bihingwa birimo ibigori, amasaka, uburo n’ibishyimbo.
Ibi byose bigaragaza ko ubushakashatsi ku myumbati bufite ubushobozi bwo gufungura amahirwe yagutse mu iterambere ry’ubuhinzi bw’u Rwanda.
Icyakora, ku bahinzi, ikizaba ingenzi ni uko ubwo bwoko bushya bw’imyumbati bwemererwa guhingwa, bukororokwa ku bwinshi kandi bukabageraho mu buryo bwizewe. Ni bwo inyungu z’ubushakashatsi bwamaze imyaka isaga 10 zizabasha kugaragarira mu mirima no mu mibereho y’ingo zibeshwaho n’ubuhinzi.
@Rebero.rw
