Dr Athanase Nduwumuremyi, umushakashatsi ku bijyanye n’imyumbati, yereka abahinzi ibikoresho byo gutera imyumbati, mu gikorwa cyabereye mu murima kigamije guteza imbere amoko y’imyumbati yavuguruwe no gufasha abahinzi kubona imbuto nziza zo gutera.
Abahinzi b’imyumbati bo mu Karere ka Bugesera batangiye kugerageza ubwoko bushya bw’imyumbati bwakozwe hifashishijwe ikoranabuhanga mu buhinzi (Biotechnology), bugamije guhangana n’indwara ya Kabore imaze imyaka yangiza imyaka yabo, igateza igihombo n’igabanuka ry’umusaruro.
Abahinzi bo mu Murenge wa Nemba bahawe imbuto z’ubu bwoko bushya kugira ngo bazuhinge, barebe uko zitwara mu butaka n’imiterere y’ikirere cyo mu duce batuyemo, mbere y’uko zikwirakwizwa ku bandi bahinzi.
Mu bahinzi bahawe iyi mbuto harimo Immaculée Nyirahabimana, usanzwe akora umwuga wo gutubura no gukwirakwiza imbuto y’imyumbati. Avuga ko indwara ya Kabore yagiye imuteza igihombo, ariko akaba afite icyizere ko ubu bwoko bushya buzafasha kongera umusaruro.
Nyirahabimana yavuze ko agiye kugeragereza ubu bwoko bushya ku buso bwa hegitari imwe n’igice, mu gihe ubusanzwe akorera uyu mwuga ku buso bwa hegitari ebyiri n’igice.

Ati: “Ngiye kugerageza ubu bwoko bushya kuri hegitari imwe n’igice, nubwo ubusanzwe nkorera kororoka imbuto z’imyumbati kuri hegitari ebyiri n’igice.”
Yagaragaje ko nibwitwara neza bizamufasha kwagura ibikorwa bye, anaboneza imbuto nzima zo guha abandi bahinzi.
Undi mu bahinzi, Elia Mupenzi, na we avuga ko ubu bwoko bushya bushobora kumufasha kongera ubushobozi bwo gutubura no gukwirakwiza imbuto z’imyumbati.
Mupenzi, usanzwe akorera uwo mwuga ku buso bwa hegitari 1,6, yavuze ko azabanza kugerageza ubu bwoko kuri hegitari imwe n’igice, mbere yo kubwagura.
Ati: “Nshobora gutegura ibiti 200.000 byo guteraho imyumbati. Nintangira gukoresha ubu bwoko bushya, nzajya mbugeza ku bahinzi benshi kurushaho.”
Indwara ya Kabore, izwi mu Cyongereza nka Cassava Brown Streak Disease (CBSD), imaze imyaka ibangamira ubuhinzi bw’imyumbati mu Rwanda. Iyangiza imizi y’imyumbati, igatuma umusaruro ugabanuka, rimwe na rimwe ikaba yanatuma umuhinzi ahomba umusaruro wose.

Indwara ya Kabore, izwi mu Cyongereza nka Cassava Brown Streak Disease (CBSD), imaze imyaka ibangamira ubuhinzi bw’imyumbati mu Rwanda
Iyi ndwara yagaragaye mu Rwanda mu 2013, kuva icyo gihe ikomeza kugira ingaruka ku mibereho y’ingo zitunzwe n’ubuhinzi bw’imyumbati, ndetse n’umutekano w’ibiribwa.
Imibare y’Ikigo cy’Igihugu gishinzwe Iterambere ry’Ubuhinzi n’Ubworozi (RAB) igaragaza ko imiryango irenga ibihumbi 700 ihinga imyumbati mu midugudu 3.980 yo mu Ntara y’Iburasirazuba, iy’Iburengerazuba n’iy’Amajyepfo.
Mu Rwanda, imyumbati ihingwa ku buso bungana na hegitari zigera ku bihumbi 200, ikaba iri mu bihingwa bifite uruhare rukomeye mu bukungu bw’ubuhinzi bw’igihugu, nyuma y’urutoki n’ibijumba.
Ubushakashatsi bugiye kugeragerezwa mu mirima y’abahinzi
Ubu bwoko bushya butandatu bw’imyumbati bwakozwe hifashishijwe ikoranabuhanga mu buhinzi, hagamijwe kubwongerera ubushobozi bwo guhangana n’indwara ya Kabore.

Kubugeza ku bahinzi ni intambwe yo kuva mu bushakashatsi bukorerwa mu bigo by’ubushakashatsi, bukajya kugeragerezwa mu mirima isanzwe ihingwamo imyumbati.
Igerageza rizibanda ku kureba uko ubu bwoko bwihanganira indwara, uko bukura, uko bumenyera ubutaka n’ikirere bitandukanye ndetse n’umusaruro butanga.
Abahinzi na bo bazatanga ibitekerezo byabo ku mikorere yabwo, bifashe abashakashatsi kumenya ubwoko bukunzwe kandi bushobora gutanga umusaruro mwiza mu buryo burambye.
Dr. Athanase Nduwumuremyi, uyobora gahunda y’ubushakashatsi ku bihingwa by’imizi n’ibijumba muri RAB, akaba n’umuhuzabikorwa w’Ihuriro ryita ku iterambere ry’ikoranabuhanga mu buhinzi mu Rwanda (OFAB Rwanda), yavuze ko abahinzi b’indashyikirwa n’aborozi b’imbuto barenga 20 bamaze guhabwa ubu bwoko butandatu kugira ngo babugerageze.

Yasobanuye ko nyuma yo kubuhinga no gusuzuma uko bwitwara, bazatanga ibitekerezo ku bwoko bubanyuze kurusha ubundi, ari na bwo buzashingirwaho mu kubugeza ku bandi bahinzi.
Ati: “Abahinzi b’indashyikirwa barenga 20, banakora akazi ko kororoka imbuto, bamaze guhabwa ubwoko bushya bw’imyumbati kugira ngo babugerageze. Nyuma yo kureba uko bwitwara, bazaduha ibitekerezo banagaragaze ubwoko bakunze kurusha ubundi muri butandatu, mbere y’uko bugezwa ku bandi bahinzi n’aborozi b’imbuto.”
Nyuma ya Bugesera, iki gikorwa giteganyijwe gukomereza mu turere twa Kayonza, Nyanza, Ruhango, Kamonyi, Gisagara na Muhanga, na two tuzwiho guhinga imyumbati.
Igeragezwa ry’ubu bwoko mu turere dutandukanye rizafasha kumenya niba bushobora gutanga umusaruro mwiza mu butaka n’imiterere y’ikirere bitandukanye, mbere yo gufata icyemezo cyo kubukwirakwiza mu gihugu hose.
Abashakashatsi n’abahinzi barizera ko nibugaragaza umusaruro mwiza, buzafasha kugabanya igihombo giterwa n’indwara ya Kabore, kongera umusaruro w’imyumbati no guteza imbere imibereho y’abahinzi bayishingiyeho.
@Rebero.rw
